In het provinciehuis van Flevoland, pal achter het station van Lelystad, viert de stichting Bevolkingsonderzoek Drooggelegde Zuiderzeepolders haar 90-jarige bestaan. In de Statenzaal hoor ik over de mysterieuze stichting die door de sociograaf Ter Veen en de spraakwetenschapper Louise Kaiser in 1936 werd opgericht in Amsterdam. Beide wetenschappers beschouwden de afsluiting en gedeeltelijke drooglegging van de Zuiderzee als een groot maatschappelijk experiment. Ze wilden de bevolking die het nieuwe land zou gaan bewonen langdurig volgen om deze aan veelzijdig onderzoek te onderwerpen. ‘Het gaat ons om de mens!’. Sprekers zijn twee historici, Remco van Diepen en Eva Vriend. De eerste vertelt over de geschiedenis van de stichting waar hij ook een boekje over schreef, Vriend, auteur van o.a. Het nieuwe land, verhaalt over het maatschappelijke experiment zelf. Door de hoge ramen achter het spreekgestoelte kijk ik op het hoge talud, waar treinen af- en aanrijden. Als het over de toekomst gaat, dan gaat het vanmiddag vooral over archiveren en het grote belang ervan. Het typeert de stichting, die ooit sociaalwetenschappelijk onderzoek verrichtte maar na de dood van Ter Veen in 1949 hoofdzakelijk archiefbeheerder werd.
Van Diepen wijst op het medische karakter van veel onderzoeken, te beginnen met de opgraving van de skeletten van overleden inwoners van Urk en Schokland. Door de botten te bestuderen wilde men meer te weten komen over erfelijkheid en erfelijke gebreken van de Nederlandse bevolking, maar ook over de vraag of menselijk gedrag nou gevormd wordt door aanleg of door de omgeving. Vriend citeert vrijpostig uit de selectierapporten van de ambtenaren. Wie zich in de polders wilde vestigen werd immers eerst aan strenge screening onderworpen; alle (persoonlijke) gegevens werden door de overheid nauwgezet geadministreerd. Persoonsregisters en bevolkingsstatistieken boden jonge wetenschappers een unieke kans om een heel nieuw veld van onderzoek te betreden: de sociografie. In 1940 kwam de stichting in gevaarlijk vaarwater terecht. De ‘nieuwe geest’ die sociograaf Ter Veen op het nieuwe land hoopte aan te treffen schurkte soms dicht aan tegen de wens tot rasverbetering. Na de oorlog riep het gezag Ter Veen ter verantwoording, maar het bleek dat hij had samengewerkt met ‘illegale organisaties’ en zelfs ‘zijn leven herhaaldelijk op het spel had gezet’ (Diepen, 2026). In 1949 overleed hij, duidelijk aangeslagen. Geen socioloog die daarna nog onderzoek naar die nieuwe geest op het nieuwe land durfde te verrichten.

Geef een reactie